අමෙරිකානු වෙළෙඳ ප්රතිපත්තියේ දැවැන්ත වෙනසක් සනිටුහන් කරමින්, ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද සියයට 10ක නව ගෝලීය තීරුබද්ද අද (පෙබරවාරි 24) අලුයම 12:01 සිට නිල වශයෙන් බලාත්මක විය. මෙය සිදුවන්නේ ජනාධිපතිවරයා මීට පෙර පනවා තිබූ බදු නීතිවිරෝධී බවට අමෙරිකානු ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය ලබාදුන් තීන්දුවෙන් දින හතරකට පසුවය.
- ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ තීන්දුව සහ නීතිමය පසුබිම
පසුගිය වසරේ අප්රේල් මාසයේදී “ජාතියේ නිදහස ලැබීමේ දිනය” (Liberation Day) ලෙස නම් කරමින් ට්රම්ප් පැනවූ බදු ක්රමය ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය හමුවේ අභියෝගයට ලක්විය.
- තීන්දුව: විනිසුරුවරුන් 6-3ක් ලෙස තීන්දු කළේ, ජනාධිපතිවරයා හදිසි ආර්ථික බලතල පනත (IEEPA) යටතේ මෙම බදු පැනවීමේදී තම බලතල ඉක්මවා කටයුතු කර ඇති බවයි.
- හේතුව: අමෙරිකානු ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවට අනුව බදු පැනවීමේ පරම බලය හිමිවන්නේ ජනාධිපතිවරයාට නොව කොංග්රස් මණ්ඩලයට බව අධිකරණය අවධාරණය කළේය.
- දින 150ක තාවකාලික බදු පැනවීම
අධිකරණ තීන්දුවෙන් පැය කිහිපයක් ඇතුළත ට්රම්ප් ප්රකාශ කළේ තමන් සතුව වෙනත් විකල්ප ඇති බවයි. ඒ අනුව 1974 වෙළෙඳ පනතේ 122 වැනි වගන්තිය (Section 122 of the Trade Act of 1974) ප්රකාරව මෙම නව බද්ද පනවා තිබේ.
- බලතල: මෙම වගන්තිය මඟින් ජනාධිපතිවරයාට කොංග්රස් අනුමැතියකින් තොරව දින 150ක කාලයකට උපරිමය සියයට 15ක් දක්වා තීරුබදු පැනවීමට අවසර ලැබේ.
- අරමුණ: අමෙරිකාවේ ගෙවුම් ශේෂ හිඟය (Balance-of-Payments deficit) පියවා ගැනීම මෙහි නිල අරමුණ ලෙස දක්වා ඇත.
- සියයට 10 ද? සියයට 15 ද?
ජනාධිපතිවරයා මෙම බදු ප්රතිශතය සියයට 15 දක්වා ඉහළ නංවන බවට පසුගිය සති අන්තයේදී අනතුරු ඇඟවූවද, අද සිට ක්රියාත්මක වන නිල ලේඛනවල එය සියයට 10ක් ලෙස සටහන් වේ. කෙසේ වෙතත්, ඉදිරි දිනවලදී මෙය 15% දක්වා ඉහළ නැංවීමට අවශ්ය ලේඛන සකස් කරමින් පවතින බව ධවල මන්දිර ආරංචි මාර්ග සඳහන් කරයි.
- බලපෑම සහ ව්යතිරේක
මෙම ගෝලීය බද්දෙන් රටවල් කිහිපයක් සහ භාණ්ඩ වර්ග කිහිපයක් නිදහස් කර ඇත:
- නිදහස් කර ඇති රටවල්: කැනඩාව සහ මෙක්සිකෝව (USMCA ගිවිසුම හේතුවෙන්).
- නිදහස් භාණ්ඩ: අත්යවශ්ය ඖෂධ, ඇතැම් කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන සහ අත්යවශ්ය ඛනිජ ද්රව්ය.
- විශේෂ සටහන: දැනටමත් පනවා ඇති වානේ සහ ඇලුමිනියම් (Section 232) බදු නොවෙනස්ව පවතිනු ඇත.
ගෝලීය ආර්ථිකයට සහ ව්යාපාරික ලෝකයට වන බලපෑම
මෙම බදු සංශෝධනය ලෝක ආර්ථිකයට සහ ව්යාපාරික ක්ෂේත්රයට අංශ කිහිපයකින් බලපෑම් එල්ල කරයි.
- උද්ධමනය සහ පාරිභෝගික මිල ඉහළ යෑම:
අමෙරිකාවට ආනයනය කරන භාණ්ඩ මත සියයට 10ක බද්දක් පැනවීම යනු එම භාණ්ඩවල පිරිවැය ඉහළ යෑමයි. මෙහි සෘජු ප්රතිඵලය වන්නේ අමෙරිකානු වෙළෙඳපොළ තුළ පාරිභෝගික භාණ්ඩවල මිල ඉහළ යෑමයි. ඉලෙක්ට්රොනික උපකරණ, රෙදිපිළි සහ ආහාර ද්රව්ය මිල ඉහළ යෑම නිසා අමෙරිකානු පාරිභෝගිකයාගේ මිලදී ගැනීමේ හැකියාව අඩු විය හැකි අතර, එය ගෝලීය වශයෙන් ඉල්ලුම පහත වැටීමට හේතු වේ.
- ගෝලීය සැපයුම් දාමයේ අස්ථාවරත්වය:
නූතන ව්යාපාර ලෝකය රටවල් ගණනාවක් හරහා විහිදුණු සැපයුම් දාමයන් මත රඳා පවතී. නව බදු ප්රතිපත්තිය නිසා බොහෝ බහුජාතික සමාගම්වලට තම නිෂ්පාදන පිරිවැය කළමනාකරණය කර ගැනීම අසීරු වනු ඇත. මෙය නිෂ්පාදන ඒකක වෙනත් රටවලට විතැන් කිරීමට හෝ නිෂ්පාදන ක්රියාවලීන් අත්හිටුවීමට ව්යාපාරිකයින්ව පොළඹවනු ලබයි.
- වෙළෙඳ යුද්ධයක සේයාවන්:
අමෙරිකාවේ මෙම තීරණයට එරෙහිව චීනය, යුරෝපා සංගමය සහ අනෙකුත් ප්රධාන ආර්ථික බලවතුන් ප්රති-තීරුබදු පැනවීමට ඉඩ ඇත. එවැනි තත්ත්වයක් ඇති වුවහොත් එය ලෝක වෙළෙඳාම මන්දගාමී කරන “වෙළෙඳ යුද්ධයක්” දක්වා වර්ධනය විය හැකිය. මෙය ගෝලීය කොටස් වෙළෙඳපොළේ දැඩි අස්ථාවරත්වයක් ඇති කිරීමට සමත් වේ.
ශ්රී ලංකාව වැනි රටවලට ඇති බලපෑම
අමෙරිකාව යනු ශ්රී ලංකාවේ ප්රධානතම අපනයන වෙළෙඳපොළයි. විශේෂයෙන්ම මෙරට ඇඟලුම් අපනයනයට මෙම සියයට 10ක බද්ද දැඩි බලපෑමක් එල්ල කරයි. ශ්රී ලංකාවේ නිෂ්පාදන අමෙරිකානු වෙළෙඳපොළ තුළ මිලෙන් අධික වීම නිසා වියට්නාමය සහ බංග්ලාදේශය වැනි තරගකාරී රටවල් සමඟ කටයුතු කිරීමේදී මෙරට අපනයනකරුවන් දැඩි අසීරුතාවකට පත්වනු ඇත. මෙය මෙරට විදේශ විනිමය ආදායමටද සෘජු බලපෑමක් එල්ල කළ හැකිය.
ජනාධිපති ට්රම්ප් හෙට (පෙබරවාරි 25) පවත්වනු ලබන වාර්ෂික “ජාතිය ඇමතීමේ දේශනය” (State of the Union Address) මෙහිදී ඉතා තීරණාත්මක වේ. එහිදී ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ තීන්දුවට එරෙහිව ඔහුගේ මීළඟ ක්රියාමාර්ගය සහ මෙම නව බදු පද්ධතිය ස්ථිර කිරීමට කොංග්රසයෙන් ඉල්ලීමක් කරන්නේද යන්න පිළිබඳව වැඩිදුර තොරතුරු අනාවරණය වීමට නියමිතයි.
