ලෝක දේශපාලනයේ මෙන්ම මැදපෙරදිග කලාපයේ වඩාත්ම අවධානයට ලක්වන මාතෘකාවක් වන්නේ ඉරානය සහ ඊශ්රායලය අතර පවතින ගැටුමයි. වරෙක මිතුරන්ව සිටි මේ දෙරට අද වන විට දරුණු සතුරන් බවට පත්ව ඇත්තේ ඇයි?
1. මිතුරන් සතුරන් වූ හැටි
පුදුමයට කරුණක් වුවද, 1979 ට පෙර ඉරානය සහ ඊශ්රායලය අතර ඉතා සමීප රාජ්යතාන්ත්රික සබඳතා පැවතුණි. එවකට ඉරානය පාලනය කළ මොහොමඩ් රේසා ෂා පාලනය යටතේ ඊශ්රායලය සමඟ තෙල් සහ ආරක්ෂක ගනුදෙනු පවා සිදු විය.
නමුත් 1979 ඉස්ලාමීය විප්ලවයෙන් පසු සියල්ල වෙනස් විය. බලයට පත් වූ නව ආගමික නායකත්වය ඊශ්රායලය “කුඩා සාතන්” ලෙස හඳුන්වමින් ඔවුන්ව පිළිගැනීම ප්රතික්ෂේප කළේය. එතැන් සිට මෙම දශක හතරක දීර්ඝ සතුරුකම ආරම්භ විය.
2. ගැටුමට බලපාන ප්රධාන හේතු මොනවද?
මෙම දෙරට අතර සෘජු යුද්ධයක් හෝ දැඩි නොසන්සුන්තාවක් ඇති වීමට බලපාන ප්රධාන හේතු කිහිපයක් තියෙනවා.
පලස්තීන ප්රශ්නය:
පලස්තීන නිදහස් අරගලයට ඉරානය සහාය දීම සහ ඉශ්රායලයේ පැවැත්මට විරුද්ධ වීම.
ප්රොක්සි යුද්ධ (Proxy
Wars):
ලෙබනනයේ හිස්බුල්ලා සහ ගාසා තීරයේ හමාස් වැනි සංවිධානවලට ඉරානය ලබා දෙන සහාය තමන්ට තර්ජනයක් බව ඊශ්රායලය විශ්වාස කරයි.
න්යෂ්ටික වැඩසටහන:
ඉරානය න්යෂ්ටික අවි නිපදවීමට උත්සාහ කරන බවට ඊශ්රායලය චෝදනා කරන අතර, එය තම රටේ විනාශයට මග පාදනු ඇතැයි ඔවුන් බිය වෙති.
කලාපීය බලය:
මැදපෙරදිග කලාපයේ වැඩි බලයක් අත්පත් කර ගැනීමට දෙරට අතර පවතින තරගය.
3. මෑතකාලීන තත්ත්වය (2024 – 2025) කෙසේද?
දිගු කලක් තිස්සේ “සෙවනැලි යුද්ධයක්” (Shadow War) ලෙස පැවති මෙම ගැටුම පසුගිය කාලසීමාවේදී සෘජු ප්රහාර දක්වා වර්ධනය විය.
විශේෂ සටහන: 2024 වසරේදී ඉරාන තානාපති කාර්යාලයකට එල්ල වූ ප්රහාරයක් සහ ඉන් අනතුරුව ඉරානය විසින් ඉශ්රායලය වෙත එල්ල කළ දැවැන්ත මිසයිල ප්රහාර මාලාවන් නිසා ලෝකයම තෙවැනි ලෝක යුද්ධයක බියෙන් වෙලී ගියේය.
වර්තමාන තත්ත්වය:
දශක ගණනාවක් පුරා රහසිගතව සහ වෙනත් කණ්ඩායම් හරහා (Proxy Wars) පැවති මෙම ගැටුම, දැන් විවෘත සහ සෘජු යුද්ධයක ස්වරූපයක් ගෙන ඇත. 2024 සහ 2025 වසරවල සිදු වූ සිදුවීම් මාලාව මැදපෙරදිග කලාපයම දැඩි අස්ථාවරත්වයකට ඇද දමා තිබේ.
මෑතකාලීන ප්රධාන සිදුවීම්:
සෘජු මිසයිල ප්රහාර: ඉතිහාසයේ පළමු වතාවට ඉරානය සිය භූමියේ සිට සෘජුවම ඊශ්රායලය ඉලක්ක කර ගනිමින් සිය ගණනින් ඩ්රෝන සහ මිසයිල ප්රහාර එල්ල කරන ලදී. මෙයට ප්රතිචාර ලෙස ඊශ්රායලය ද ඉරානය තුළ ඇති යුද ඉලක්ක වෙත ප්රහාර දියත් කර ඇත.
ප්රධාන නායකත්වයන්ට
එල්ල වූ ප්රහාර
ඉරානයේ සහාය ලබන හිස්බුල්ලා සහ හමාස් සංවිධානවල ඉහළ පෙළේ නායකයින් ඉලක්ක කර ඊශ්රායලය එල්ල කළ ප්රහාර හමුවේ, තත්ත්වය තවදුරටත් උණුසුම් වී තිබේ.
ආරක්ෂක පද්ධතිවල භූමිකාව:
ඊශ්රායලයේ Iron Dome සහ Arrow වැනි නවීන ආරක්ෂක පද්ධති මෙන්ම ඉරානයේ දියුණු මිසයිල තාක්ෂණය නිසා මෙම ගැටුම තාක්ෂණික යුද්ධයක මුහුණුවරක් ගෙන ඇත.
ගෝලීය බලපෑම: මේ දිනවල පවතින මෙම නොසන්සුන්තාවය නිසා ලෝක වෙළඳපොළේ පෙට්රල් සහ ඩීසල් මිල ඉහළ යාමේ අවදානමක් පවතින අතර, රතු මුහුදේ නාවික ගමනාගමනයට එල්ල වී ඇති බාධා නිසා ශ්රී ලංකාව වැනි රටවල ආර්ථිකයට ද වක්ර බලපෑම් එල්ල වෙමින් පවතී.
ඉරාන – ඊශ්රායල ගැටුම යනු හුදෙක් දේශසීමා අරගලයක් නොව, එය දේශපාලන, ආගමික සහ කලාපීය බලය පිළිබඳ සංකීර්ණ ගැටලුවකි. මෙහි සාමය ඇති වීම මුළු මහත් ලෝකයේම ආර්ථික සහ දේශපාලන ස්ථාවරත්වයට අතිශයින් වැදගත් වේ.
